ريشه هاي اصلي قيام مسجد گوهرشاد را بايد در سياستهاي مذهبي، فرهنگي و اجتماعي عصر رضاشاه جستجو کرد. رضاشاه در سالهاي آغازين ورود به صحنه سياست ايران، سياست مذهبي خود را چنان تنظيم کرد که به نظر مي رسيد فردي ديندار و مقيد به عمل به شعائر و احکام اسلامي و حفظ آنهاست، زماني که وي پله هاي ترقي را مي پيمود خود را مسلماني متعصب معرفي کرد؛ زيرا به ريشه دار بودن مذهب در ميان مردم ايران به خوبي آگاه بود و از پيامدهاي منفي مقاومت و تعارض با روحانيون و نيروهاي مذهبي نيز اطلاع داشت.

اين سياست که بايد آن را نهايت فريبکاري صبورانه ناميد تا سال 1305 ش و در برخي موارد تا سال 1306 ش ادامه يافت. از اين تاريخ به بعد که ديگر احساس مي کرد پايه هاي حکومت و قدرتش تحکيم و تا حدودي تثبيت يافته و مي تواند در مقابل اعتراضها و مقاومتهاي احتمالي ايستادگي کند، سياست فريب مذهبي را تغيير داد و درصدد اجراي سياستهاي اجتماعي و فرهنگي که در تقابل و تضاد با مذهب و فرهنگ آميخته به مذهب مردم ايران بود، برآمد.
گفتگوي ما با دکتر عليرضا زهيري با نگاهي به واقعه مسجد گوهرشاد به بيان بخشي از سياستهاي ضد ديني رضاخان و عوامل وي مي پردازد:

*در خصوص واقعه مسجد گوهرشاد آنچه مطرح است، اين است که آيا اين اعتراض اعتراضي به اجباري شدن گذاشتن کلاه شاپو توسط حکومت مرکزي است يا کشف حجاب؟
**واقعه مسجد گوهرشاد مربوط به کشف حجاب نيست. موضوع کشف حجاب در 17 دي 1314 اتفاق مي افتد اما برنامه رضاشاه در خصوص کشف حجاب قرار بود در بهار 1315 رسماً اتفاق بيفتد. اتفاقا پس از آنکه واقعه مسجد گوهرشاد رخ مي دهد، او در جلسه اي

از مسوولان امر مي خواهد که هر چه سريعتر مساله حجاب را حل کنند و براي همين اين موضوع به جاي آنکه اين رخداد يعني کشف حجاب در بهار 1315 اتفاق بيفتد، در دي ماه سال قبل از آن رخ داد. اما واقعه گوهرشاد در وهله نخست به اعتراضي بر مي گردد که مربوط به تحت الحفظ قرار دادن مرحوم آية ا... قمي است که از مشهد به عنوان اعتراض به تهران رفته است و ماموران حکومتي در حرم عبدالعظيم ايشان را نگاه مي دارند و اجازه نمي دهند تا با کسي ارتباط برقرار کنند.

*موضوع اعتراض ايشان چه بود؟
**مساله لباس متحد الشکل و اجباري کردن کلاه شاپو باعث مشکلاتي براي مردم شده بود و نگراني طيف گسترده اي از جامعه را در برداشت. آية ا... شيخ حسين قمي که در مشهد به سر مي برد، ضمن يک سخنراني اعتراض خود را به اين مسأله، اعلام مي کند و در نهايت تصميم مي گيرد به تهران رفته و اعتراض خود را به دولت اعلام کند اما عوامل رضاخاني براي ممانعت از تبعات بعدي، ايشان را در حرم حضرت عبدالعظيم نگاه مي دارند. مردم مشهد بعد از اطلاع از اين مساله اعتراض خود را اعلام کرده و خواستار آزادي ايشان مي شوند، اما وقتي پاسخي از سوي دولت به اين درخواست داده نمي شود، با تحصن در مسجد گوهرشاد آزادي آية ا... قمي را خواستار مي شوند. در طي دو - سه روزي که اين عده در مسجد گوهرشاد به سر مي برند، بتدريج سخنراني ها به سمت مخالفت با لباس متحد الشکل سوق پيدا مي کند از همين روزها مشهد با بحران مواجه مي شود و اعتراضاتي در گوشه و کنار صورت مي گيرد. در اجتماع مسجد گوهرشاد، شيخ محمد تقي نظام الدين، معروف به بهلول سخنراني هاي تندي کرده و اعلام مي کند که بايد در مقابل دولت ايستاد و آن را وادار کرد که ضمن آنکه آية ا... قمي را آزاد مي کند، موضوع لباس متحد الشکل را نيز ملغي اعلام کند. در يکي ديگر از سخنراني هايي که در مسجد گوهرشاد انجام مي شود، نواب احتشام يکي از خادمان حرم که کلاه شاپويي بر سر دارد، آن را از سر بر مي دارد، زير پايش مي اندازد و مي گويد لعنت بر کسي که اين کلاه را بر سر ما گذاشت. دولت پس از اين اعتراضات چندين بار اعلام مي کند که بايد مسجد تخليه شود، اما پاسخي را دريافت نمي کند بنابر اين لشکر خراسان به دستور استاندار اين استان به صحن مسجد حمله کرده و تعداد زيادي از مردم را به شهادت رسانده و تعداد بسيار زيادي را نيز بازداشت مي کند. بنابراين مي توان گفت شعارها و اعتراضها به لباس متحد الشکل است و نه کشف حجاب.

*عجله رضاخان براي چه بود؟
**رضاخان حدود سال 1312 به ترکيه مي رود و از آنجا که شخصيت آتاتورک براي وي اهميت زيادي دارد، بويژه آنکه او پس از سال 1302 به بعد که جمهوري آتاتورکي در اين کشور ايجاد مي شود، به سيستم سياسي ترکيه علاقه مند مي شود. رضاخان در سفر خود از نزديک با تحولات اين کشور آشنا مي شود و بشدت تحت تأثير آن قرار مي گيرد. يکي از موضوعاتي که براي رضاخان اهميت بسزايي پيدا مي کند، موضوع کشف حجاب و اين تصور که يکي از دلايل توسعه اين کشور حذف آن است. ناگفته نماند که رضاخان و عوامل او از اوايل دوره پهلوي در پي آن بودند تا با تاسيس نهادهايي چون کانون بانوان و يا جمعيت نسوان وطنخواه و يا تمدن نسوان نوعي دگرگوني فرهنگي بويژه در ساختار اجتماعي زنان به وجود آورند. اين مساله گام نخستي بود که پهلوي اول در روند کشف حجاب دنبال کرد اما اين مسأله رسمي نبود و توسط برخي از نهادهاي حامي رژيم و با حمايت آن صورت مي گرفت اما تحت تاثير قرار گرفتن رضاشاه در سفر به ترکيه زمينه اي را فراهم مي کند تا اين موضوع را در ميان نخبگان حکومت مطرح کند. در ابتدا بخشنامه هايي که اين مساله را بصراحت اعلام کند وجود نداشت ولي اينکه در خصوص اين مساله تدابيري انديشيده شود، مطرح بوده است. پس از مدتي اين ذهنيت در بين نخبگان دوره پهلوي وجود داشت، مثلاً علي اصغر حکمت وزير معارف وقت نسبت به مسأله رفع حجاب طرحهايي را ارايه کرده بود و اين طرح بتدريج در مدارس پياده مي شد. مثل اجراي نمايشهايي که دختران بدون حجاب در منظر عمومي برگزار مي کردند. در حقيقت عجله رضاخان براي اجراي موضوع کشف حجاب پس از واقعه گوهرشاد براي آن بود تا اقتدار خود را به گونه اي نشان دهد.

*يکي از نکاتي که در واقعه مسجد گوهرشاد ديده مي شود،موضوع نقش آفريني علماي غير بومي در اين واقعه است. مثلاً آقاي بهلول از اهالي گناباد يا بزرگاني چون آية ا... قمي، يونس اردبيلي، سيد عبدا... شيرازي، آشتياني و.. .. جالبتر اينکه وقتي علماي مشهد را پس از قيام دستگير و سپس آزاد مي کنند، به آنها گفته مي شود که بايد بسرعت به محل زندگي خود عزيمت کنند. به نظرجنابعالي هدف دستگاه مرکزي از اين موضوع چيست؟
**اتفاقي که در مشهد رخ داد را نبايد رخدادي محلي دانست. در حقيقت اين واقعه پيش از آنکه رخدادي ملي تلقي شود موضوعي ديني است، بنابر اين بومي بودن و يا نبودن علما تأثيري در شکل ماجرا نخواهد داشت. از سويي پس از آنکه کانون بحراني شکل مي گيرد، اولين اقدام آن است که عناصري که اين کانون بحران را شکل داده اند يا در آن موثر بوده اند ممکن است در آتيه نيز زمينه را براي بحرانهاي بعدي فراهم کنند، بنابر اين بايد به گونه اي متلاشي شوند. مبناي تبعيد بسياري از شخصيتها نيز در طول تاريخ بويژه در دوره پهلوي نيز بر همين اساس بوده است. در رفتار سياسي دولتها آنچه مشخص است، آن است که معمولاً با تبعيد کردن مي توانستند افراد را از کانون بحران دور کنند.

*تبعات و پيامدهاي مثبت واقعه گوهرشاد چه بود؟
**ببينيد، مساله لباس متحد الشکل بيشتر در مورد شخصيتهاي دولتي و يا صاحب موقعيتهاي اجتماعي که مجبور بودند اين لباس را بر تن کنند رخ مي داد، اما در مورد حجاب اين مساله مقوله اي ديني است و برداشتن آن از سر زنان به مساله عرف اجتماعي ارتباطي ندارد. بنابراين واکنش به مسأله اي ديني در جامعه اي که بشدت بر روي ارزشهاي ديني تاکيد بسيار زيادي دارد، از اهميت شايان توجهي برخوردار است. واقعه مسجد گوهرشاد بار ديگر نشان داد که مردم خود و باورهاي ديني خود را به دست رژيم نسپرده اند. اگر به اسناد شهرباني در اوايل دهه 20 يعني پس از سقوط رضاخان مراجعه کنيد، خواهيد ديد که ماموران دولتي نيز بر ناتواني خود در مقابل اعتراضهاي مردمي تأکيد مي کنند.

به دليل اختناق بسيار شديدي که در جامعه آن روز وجود داشت، امکان هرگونه اعتراضي در چنين جامعه اي فراهم نبود اما اگر اجازه بدهيد تنها به نمونه اي از اقدامهاي رژيم در اين خصوص اشاره کنيم. در سال 1315 يکي از اقدامهاي رژيم تاسيس موسسه اي با عنوان موسسه وعظ و خطابه در دانشکده معقول و منقول در تهران بود. هدف اين مؤسسه آن است تا عده اي از روحانيون وابسته به دولت را در آن تربيت کنند. در حقيقت پس از واقعه گوهرشاد رژيم به دنبال آن بود تا به گونه اي تعدادي روحاني دولتي را تربيت کند و بدين وسيله موج مخالفتهايي که بر ضد دولت شکل مي گرفت را کاهش داده و رفتار رژيم را توسط اين گروه توجيه کند. البته اين موسسه پس از دو سال ناکامي در برنامه هاي خود در سال 1317 به کار خود پايان مي دهد. يکي از اهداف اين مؤسسه آن بود تا فشارهاي روحانيون را نسبت به مسأله گوهرشاد کاهش دهد.

رژيم پس از واقعه گوهرشاد متوجه شد که نيروي قدرتمندي همچون حاملان دين يعني روحانيون و مردم مسلمان وجود دارند که مي توانند برنامه اصلاحات دولت يعني کشف حجاب را با شکست مواجه کنند. رژيم پس از پايان کار اين موسسه اقدامهاي ديگري همچون تأسيس سازمان پرورش افکار در سال 1317 را دنبال مي کند تا افکارعمومي را براي پذيرش برنامه هاي ضد مذهبي رضاخاني توجيه کند.