سابقه برگه مشخصات فردي در کشور ما به دوره هخامنشي برمي گردد.
به مرور زمان نام ها و تاريخ تولد نوزادان در حاشيه قرآنهاي قديمي ثبت مي شد ، تا قبل از سقوط سلسله قاجار و لغو القاب و مناسب در سال 1304 هجري شمسي و اجباري شدن تخصيص نام خانوادگي ،که مقرر مي کرد هر شخص بايد براي خود اسم مخصوص انتخاب کند ، افراد با القاب و عناويني که با نام کوچک فرد همراه و در واقع جز هويت وي بود شناخته مي شدند.
اين عناوين عبارت بودند از: اول عناوين تميز دهنده اصل ونسب مانند : سيد ، مير و شريف ، پيش از نام کوچک سادات و عنوان ميرزا پس از نام شاهزادگان بخصوص در دوره سلاطين صفوي و قاجاري که از خطاب هاي موروثي بود.
دوم عناوين عمومي و مراتب عمده اجتماعي در قرون اخير مانند خان در دنباله نام کوچک، اهل شمشير و ميرزا پيش از نام اهل قلم و شيخ ،‌آخوند و ملا در ابتداي نام اهل علم و عناوين عمومي حاکي از احترام مثل آقا و خانم.
سوم عناوين زايرين اماکن مقدسه مانند حاجي ،‌کربلايي ،‌مشهدي و غيره.
در کنار القابي که متناسب با شان و اعتبار افراد بود لقب هايي نيز وجود داشت
که از مناصب و مشاغل منتزع مي شد مثل آجودان باشي ،‌آصف الملک ،
آصف الوزرا و ...
پيشينه اختصاص نام خانوادگي به اشخاص در ايران، به سال 1297 شمسي يعني زمان تاسيس سجل احوال مملکتي و ماده سوم قانون مصوب آن که مقرر مي داشت هر رييس خانواده بايد براي خانواده خود نام مخصوص اختيار کند و نام خانوادگي تخصيص يافته به نام او ثبت و از آن طريق به هريک از افراد خانواده او تعلق مي گيرد و همگي به همان نام منصوب مي شدند.
در فرهنگ هاي لغت فارسي ،‌فاميلي و شهرت را ،" نام خانوادگي" تعريف کرده اند اما براي ترکيب نام خانوادگي فرهنگ نويسان تعريفي بيان نکرده اند.
در اصطلاح حقوقي نيز نام خانوادگي را اين گونه تعريف کرده اند: نامي که افراد يک خانواده (يا قسمتي از آنها ) که از نسل يک نفر هستند با آن ناميده مي شوند و چون اين نام بين آنها مشترک است هريک داراي يک نام اختصاصي يا شخصي است که معمولا در عرف به آن نام گفته مي شود.
نخستين شناسنامه در تاريخ سوم دي سال 1297 براي خانمي به نام" فاطمه" و نام خانوادگي ايراني صادر شد که سند آن در گنجينه ثبت احوال موجود است. اسماعيلي مدير امور سجلي و پژوهش سازمان ثبت احوال کشور با اعلام اين مطلب گفت: روند صدور شناسنامه و تخصيص نام خانوادگي ابتدا در تهران و در سال 1304 در شهرستانهاي بزرگ شروع شد.
وي افزود: در اسفند سال 1308 نيز صدور شناسنامه در نمايندگي هاي ايراني در خارج از کشور براي اتباع ايراني شروع شد که نخستين سند از اين دست ، در بمبئي هندوستان ، براي " عبدالحسين سپنتا " تنظيم شد که نام وي بعنوان کارگردان نخستين فيلم سينمايي ايران با نام " دختر لر" نيز در تاريخ ثبت شده است.
از بدو تاسيس سازمان ثبت احوال در کشورتا کنون صد ميليون سند سجلي در کشور ثبت شده که قريب سي ميليون دارندگان اين شناسنامه ها تاکنون فوت کرده اند.
عبودي معاون حقوقي سجلي سازمان ثبت احوال کشور با اعلام اين مطلب گفت: ده هزار واژه به عنوان نام خانوادگي انتخاب شده که بيشترين نام خانوادگي که مردم از سال 1297 تا کنون انتخاب کرده اند ، " محمدي" است که رايج ترين نام خانوادگي در بين ايرانيان محسوب مي شود.
وي با اشاره به اينکه نام هاي خانوادگي ترکيبي با اين واژه نظير ميرمحمدي و پور محمدي نيز در کشور فراواني بسيار دارد، گفت: بعد از محمدي ، نام هاي خانوادگي حسيني ،احمدي و موسوي قراردارند.
اين فراواني در استانها نيز متفاوت است مثلا نام خانوادگي گودرزي در استان لرستان ،‌در استان فارس نام خانوادگي زارع ، در استان کرمان سالاري ، و در استان مازندران نام خانوادگي حسيني بيشترين فراواني را دارد.
اسماعيلي مدير امور سجلي و پژوهش سازمان ثبت احوال کشور درباره طولاني ترين نام خانوادگي کشور گفت: نام خانوادگي طولاني زياد داشتيم ، که طولاني ترين آن 35 حرف دارد که يک نمونه آن " آقا ميرزا محمدعلي شيرازي" است که همه الفاظ آن نام خانوادگي يک فرد ايراني بوده است.
وي افزود: در دوران معاصر سابقه نام خانوادگي و صدور شناسنامه در کشور ما با هم عجين شده است ، شناسنامه ها گاه کوچک و گاه بزرگ بوده است.
اسماعيلي ادامه داد: نخستين شناسنامه در سال 1297 در حقيقت به شکل ورقه هويت سند زده شد که به مرور زمان اطلاعات آن کامل تر و شکل آن به صورت سند چند برگي در آمده است.
وي افزود: اطلاعات کامل تر مثل ازدواج ، طلاق ، فوت ، نام فرزندان به تفکيک دختر يا پسر ، و وضعيت خدمت نظام وظيفه فرزندان ذکور نيز به مرور در شناسنامه ها گنجانيده شد.
پيش از پيروزي انقلاب اسلامي تغيير نام خانوادگي فرآيندي دشوار و پيچيده داشت که گاه فقط با تاييد عالي ترين فرد اجرايي کشور ميسر مي شد، اما امروزه اين تغيير در شرايطي مشخص امکان پذير است.
عبودي معاون حقوقي سجلي سازمان ثبت احوال کشور در اين زمينه گفت: در صورتي که نام خانوادگي ، معناي نامناسب يا طولاني باشد، منتسب به مشاغلي که ديگر وجود ندارد يا اماکن يا قبايل نا منظم باشد و يا غلط املايي داشته باشد در اين صورت ثبت احوال کشور اجازه تغيير را مي دهد.